OnJo 30 november 2010

Waarom is Ratko Mladic nog niet opgepakt? Wat wisten de Westerse inlichtingendiensten van de Servische plannen af om Srebrenica in te nemen? Hebben Frankrijk, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten bewust een oogje toegeknepen toen de enclave werd overlopen?

Vijftien jaar na de val van Srebrenica zijn deze vragen nog steeds niet volledig beantwoord.

Het is de laatste jaren gebleken hoe moeilijk het is de waarheid te achterhalen. Om daartoe toch een poging te doen nodigde het Legebeke Legaat niet de eerste de beste experts uit. David Rohde (onderzoeksjournalist van The New York Times), Florence Hartmann (voormalig woordvoerder Carla del Ponte bij ICTY ) en Joris Voorhoeve (oud-minister van Defensie) lieten hun licht schijnen over de politiek rondom Srebrenica. Wegens verplichten in de VS was David Rohde niet aanwezig. Debatleider Twan Huys nam eerder een interview met hem op.

Hadden de grote mogendheden voorkennis?

De Legebeke Legaat-bijeenkomst begint met het interview van Huys met Rhode. Huys kondigde de Amerikaan al aan als ‘kat met zeven levens’ en dat bleek niet onterecht. Rhode vertelt dat hij tijdens een van zijn reizen door Afghanistan werd gekidnapt door de Talibaan en vervolgens een vluchtpoging ondernam. IJzingwekkend kalm vertelt hij hoe hij heeft kunnen ontsnappen. Het was de tweede keer dat Rohde in gevangschap werd genomen. In Bosnië werd hij gevangen gezet omdat hij het bestaan van de massagraven aan het onderzoeken was.
Als snel stelt Huys een van de meest terugkerende vragen over de val van Srebrenica. ‘Wisten de grote mogendheden dat Srebrenica zou vallen?’
Rohde benadrukt dat hij niet in samenzweringen gelooft.‘Het was meer een samenzwering van ontkenning.’ Hij wijdt het falende optreden van het westen aan ‘bureaucratie’, ‘een sfeer van algemene nalatigheid’ en ‘een gebrek aan politieke wil.’ Het zijn ernstige verwijten die vooral gestoeld zijn op het idee dat de politieke leiders incompetent waren.

Dat er niet werd ingegrepen door de NAVO en de VN kan echter niet alleen aan bureaucratie of slechte coördinatie van de veiligheidsdiensten worden toegeschreven. Er was voorkennis over de inname van Srebrenica en daar is niet naar gehandeld. Dit blijkt als Huys aan Joris Voorhoeve vraagt of hij later informatie kreeg waaruit bleek dat Srebrenica zou worden ingenomen. Voorhoeve: ‘Twee permanente leden van de VN-Veiligheidsraad hadden informatie over de Servische plannen. Misschien waren het drie leden maar ik weet het van twee.’
Huys: ‘Wie waren dat?’
Voorhoeve: ‘Ik identificeer ze niet. Daar gaat het niet om. Wat belangrijk is, is dat twee veiligheidsdiensten goede bronnen hadden in Servië. Ze wisten dat de Serviërs in Bosnië en in Belgrado de drie oostelijke enclaves wilden innemen. Daar hadden ze verschillende redenen voor. Dit brengt me op Rhodes woord: nalatigheid. Er werd niet naar die informatie gehandeld. Of de superieuren of politieke leiders van de informatie op de hoogte waren, dat weet ik niet. Maar ik weet wel dat de informatie er vooraf was.’
Huys: ‘Heeft u informatie van uw militaire veiligheidsdienst gehad?’
Voorhoeve: ‘Ik heb de informatie gehad na de val van Srebrenica omdat ik vragen heb gesteld wie wat had moeten weten en wie Dutchbat en de VN had moeten waarschuwen.’
Voorhoeve heeft de informatie, zo zegt hij, via verschillende kanalen binnen gekregen. ‘Een officieel rapport van een buitenlandse veiligheidsdienst is gekopieerd en -uit vriendschappelijk oogpunt- gegeven aan een Nederlander omdat die persoon vond dat Dutchbat en Nederland onjuist werden bejegend. Dit rapport is mij vervolgens toegespeeld: ik kreeg een kopie.’

Voorhoeve is ook op een andere manier op de hoogte gebracht van de gevoelige informatie. ‘Twee jaar na de val vroeg een senior intelligence official of ik met hem wilde lunchen. Ik wist niet waarom maar tijdens de lunch vertelde hij mij waar hij van op de hoogte was. Het zat hem hoog, hij vond dat we niet goed waren voorgelicht.’

Voorhoeve gaat niet in op de vraag van Huys of het een Nederlander was maar ook deze persoon gaf informatie waaruit bleek dat de bepaalde veiligheidsdiensten ervan op de hoogte waren dat de enclaves zouden worden ingenomen. Voorhoeve vervolgt: ‘Hier moeten we voorzichtig zijn. Het feit dat de inlichtingendiensten informatie hadden hoeft absoluut niet te betekenen dat de betrokken overheden verantwoordelijk zijn voor de afschuwelijke geweldadigheden die later hebben plaatsgevonden. Ik refereer weer aan het woord dat David Rhode gebruikte: nalatigheid.’

Voorhoeve plaatst een kanttekening bij de importantie van de informatie die vooraf aanwezig was. Volgens hem wist iedereen die in 1994 en begin 1995 de kaart bestudeerde dat de drie oostelijke enclaves gemakkelijk in een of twee dagen veroverd konden worden als de Serviërs dat wilden. ‘Dat komt doordat de enclaves militair gezien niet te verdedigen waren’, zegt hij. ‘Ik zeg niet dat ze voorbestemd waren te vallen maar ze konden fysiek gezien niet verdedigd worden met de militaire en politieke strategie die de VN toepaste.’

Informatie bewust achtergehouden?

In de zaal zitten verschillende journalisten waaronder een van de organisatoren van het Legaat, en onderzoeksjournalist van Argos, Huub Jaspers. Hij verdiept zich al jaren in ‘Srebrenica.’ In totaal heeft Argos liefst veertig uitzendingen aan dit thema besteed. In het verleden deed Jaspers veel onderzoek met Gerard Legebeke.
Aan Jaspers vraagt Huys: ‘Hoeveel aanwijzingen hebben we gehad of hadden we kunnen hebben voor Srebrenica viel? Wat heb jij ontdekt?’
Jaspers: ‘Veel journalisten hebben de gebeurtenissen naderhand onderzocht, wij ook, en er is veel informatie dat overheden, organisaties en mensen binnen de VN al op voorhand informatie hadden. Een groot verhaal is dat de Amerikanen boodschappen onderschepten tussen Belgrado en Mladic. Uit die intercepties werd duidelijk wat de plannen met de enclaves waren. Een Duitse collega van mij, Andreas Zumach, publiceerde hier als eerste over. Hij heeft inzage in de documenten gehad. Voorhoeve stelde hier vervolgens vragen over aan zijn Amerikaanse ambtgenoot William Perry, maar kreeg daar nooit duidelijke antwoorden op.

Zowel Zumach als het NIOD berichtte dat Al Gore citeerde uit de documenten tijdens een meeting van de contactgroup in het Witte Huis. Deze meeting vond voor de massamoord plaats. Het Joegoslavië Tribunaal (ICTY) heeft de documenten echter nooit gekregen terwijl dat voor hen van belang was. Uit de intercepties bleek namelijk op wat voor manier Milosevic verantwoordelijk was voor Srebrenica.

Volgens Hartmann oefende het ICTY druk uit op de VS maar zonder resultaat. De documenten werden niet geleverd. Via Kroatische bronnen heeft het ICTY de documenten toch gekregen. Hartmann: ‘De intercepties zijn in 2002 aan het ICTY gegeven door een hoge Kroatische official die tijdens de oorlog in de Kroatische regering zat. Maar de documenten zijn genegeerd door de research afdeling van het Joegoslavië Tribunaal.’

‘Alle betrokkenen verbergen nog steeds informatie’

Hartmann laakt verderop in het debat de houding van de Westerse regeringen en internationale instituties wanneer Voorhoeve vertelt dat het moeilijk was om beslissingen te forceren. Hartmann: ‘Dit is nu precies het probleem. Het ging allemaal zo langzaam. Het zegt veel over internationale diplomatie. Ik ben gechoqueerd over het feit dat iemand (David Rohde) prijs won, zeer goed werk heeft geleverd en een fantastisch boek heeft geschreven het vijftien jaar later heeft over een gebrek aan capaciteiten en bureaucratie en dat soort blabla. Nalatigheid..Je moet weten dat niet handelen ook een beleid is.’

Als Huys aan de deelnemers van het debat vraagt of de puzzle inmiddels compleet is antwoord Jaspers: ‘Alle betrokken landen verbergen nog steeds informatie, om wat voor reden dan ook. In een interview dat ik opnam voor een uitzending van Argos vertelde Greg Miller van de LA Times dat Jovica Stanisic, vanaf 1992 hoofd van de Servische veiligheidsdienst in Belgrado, een informant was van de CIA. De CIA heeft dit nooit verteld aan het NIOD. Dat terwijl de CIA had beloofd alles te vertellen.’

Mladic

De vraag die iedereen tot op de dag van vandaag blijft achtervolgen is waarom Mladic nog niet is gearresteerd. Er doen zowel in Servië als daarbuiten allerlei verhalen de ronde. Mladic is na 1995 veelvuldig gezien in Belgrado maar ook in Bosnië, bijvoorbeeld in de bunkers van Han Pijesak. Het lijkt erop dat er kansen zijn geweest om hem op te pakken. Florence Hartmann weet: ‘Mladic is in Servië sinds 1997. We hebben van westerse en Servische inlichtingendiensten verschillende malen informatie gehad dat hij zich in Servië verstopt. Recentelijk hebben we van een Servische aanklager gehoord dat men in 2006 precies wist waar Mladic in Servië was. Het is echter lastig bewijzen te leveren. De Servische autoriteiten zijn verdeeld. Sommigen willen hem wel arresteren, anderen niet. Het is jammer dat de VS en Europa te weinig energie staken in de Serviërs die hem wel wilde oppakken want die zijn er zeker.’
David Rhode vindt dat de EU meer druk moet uit oefenen op Servië. Volgens hem zijn de mensen in Servië zich er van bewust dat hun toekomst in Europa ligt. Hij verwacht dan ook dat Mladic zal worden opgepakt.

Als uitsmijter van de bijeenkomst vraagt Huys aan Voorhoeve welke drie vragen hij aan Mladic zou stellen als dat mogelijk was.
Voorhoeve antwoord duidelijk: ‘Was het op voorhand gepland om oorlogsgevangen te executeren? Ik weet dat Milosevic zeer boos was na de val van Srebrenica omdat het een bloedbad was geworden. Hij bekritiseerde tijdens een meeting met een groep van Servische leiders en zakenmannen wat er was gebeurd, want hij begreep als politicus dat de ongelooflijke oorlogsdaad de Servische positie geen goed zou doen. Hij begreep de politieke waarde van de gebeurtenis.’
‘Mijn eerste vraag aan Mladic zou zijn wie hem instrueerde. Tot nu toe is het niet compleet duidelijk wie dat is geweest. Dat zou mijn eerste vraag zijn. Andere vragen doen er weinig toe denk ik. U nam aan dat ik mijn vraag zou stellen als hij in gevangenschap zou zitten. Als dat niet zo was dan zou ik andere vragen voor hem hebben.’
Huys: Welke? Voorhoeve: ‘Nou ik zou hem misschien geen vraag stellen, ik zou het gewoon doen. Ik zou hem vastbinden aan de verwarmingsinstallatie.’

Er blijven nog een hoop vragen staan maar zoals Huub Jaspers het naderhand omschreef: ‘Dit is weer een etappe in de zoektocht naar de waarheid.’

Sam Streefkerk (OnJo)